|
Olsztyn, dn. 25.02. 2010 r.
Szanowny Pan
Piotr Romanowski
Prezes Stowarzyszenia Ekologiczno-
Arystycznego „Ręką Dzieło”
Godki 21, 11-042 Jonkowo
Uprzejmie informuję, że przekazane materiały autorskie dr Anny Zalewskiej, pracownika Katedry Botaniki i Ochrony Przyrody dotyczą oceny wartości przyrodniczej wybranych alei drzew przydrożnych na terenie gminy Jonkowo. Waloryzacja została wykonana metodami lichenologicznymi, t.j. na podstawie obserwacji terenowych oraz zbioru okazów porostów i jej wyniki, wraz z niniejszą opinią zostają udostępnione do celów ochrony przyrody.
W załączniku nr 2 wskazujemy aleje o najwyższych walorach, stanowiące siedliska dużej grupy porostów„specjalnej troski”, tj. chronionych i ginących w Polsce, które wymagają podjęcia działań ochronnych, w sytuacji kiedy pojawiają się czynniki zagrażające. Planowane w okolicy miejscowości Jonkowo wycinanie drzew dla celów modernizacji szlaków komunikacyjnych spowoduje utratę siedlisk tych gatunków, w związku z tym wyrażam zgodę na wykorzystanie dostarczonych materiałów jako uzasadnienia do ochrony najcenniejszych fragmentów badanych szpalerów i wyłączenia ich z projekowanego zainwestowania.
Duża grupa porostów wskaźnikowych i wysoka liczebność populacji niektórych z nich nich, mogą stanowić podstawę do powołania pomników przyrody w formie alei drzew przydrożnych. Zabiegi gospodarcze we wskazanych obiektach powinny uwzględniać jedynie niezbędne prace pielęgnacyjne, takie jak, usuwanie suchych, obumarłych konarów od strony drogi i w przypadku lip – wycinanie odrośli korzeniowych.
Proponowane działania przyczynią się do skutecznej ochrony bioróżnorodności w krajobrazie rolniczym gminy Jonkowo oraz do zachowania walorów krajobrazowych ważnych dla miejscowej społeczności, a także sprzyjających atrakcyjności obszaru dla turstyki, zwłaszcza rowerowej (np. dla jakości fragmentu wytyczonego już szlaku rowerowego Olsztyn – Morąg na odcinku Jonkowo – Pupki – Nowe Kawkowo – Stare Kawkowo – Gamerki Wlk.).
Do wiadomości:
1. Urząd Gminy w Jonkowie
2. RDOŚ Olsztyn
3. Regionalna Dyrekcja Dróg w Olsztynie Załącznik nr 1
Olsztyn, 26.02. 2010 r.
dr Anna Zalewska
Katedra Botaniki i Ochrony Przyrody
Uniwersytet Warmińsko Mazurski
pl. Łodzki 1, 10-727 Olsztyn
Waloryzacja lichenologiczna wybranych alei drzew przydrożnych
na terenie gminy Jonkowo
Wstęp
Obecna lichenobiota Polski jest tylko w pewnym stopniu odbiciem historycznych i współczesnych warunków środowiska naturalnego. Jest ona zmieniona, podobnie jak w innych krajach, pod wpływem urbanizacji i industrializacji, szczególnie szybko postępujących w okresie ostatniego stulecia. Liczne porosty (= grzyby zlichenizowane), są organizmami wymierającymi, wrażliwymi na antropogeniczne zmiany środowiska naturalnego, zwłaszcza na zanieczyszczenia powietrza i przekształcenia wywołane przez gospodarkę leśną. W Polsce ze stwierdzonych 1600 gatunków, aż 886 (55,4%) znalazło się na Czerwonej Liście taksonów zagrożonych (Cieśliński i in. 2006).
Skutkiem przemian antropogenicznych, obserwowanych w skali globalnej, jest gwałtowne zmniejszanie się zróżnicowania organizmów na trzech poziomach: genów, gatunków i ekosystemów. Rejestrowane współcześnie procesy wymierania dotyczą już nie tylko pojedynczych taksonów, lecz także całych grup systematycznych lub ekologicznych. Nowe koncepcje sprecyzowane w „Konwencji o Różnorodności Biologicznej”, parafowanej na konferencji ONZ w Rio de Janeiro w 1992 r., podkreślają celowość zachowania zarówno gatunków wymierających, jak i możliwie pełnej zmienności świata żywego (Andrzejewski 1999).
Jedną z form działań konserwatorskich, służących rozpoznaniu i ochronie bioróżnorodności oraz jej zrównoważonemu użytkowaniu jest opracowywanie lokalnych inwentaryzacji różnych grup organizmów. Dokumentacja o takim charakterze umożliwia prognozowanie szans przeżycia lokalnych populacji badanych organizmów, zwłaszcza gatunków „specjalnej troski” – tj. prawnie chronionych oraz taksonów zagrożonych w kraju i/lub w regionie, umieszczonych na odpowiednich Czerwonych Listach lub w Czerwonych Księgach. Opracowane materiały mogą stanowić bazę danych do monitorowania rozpoznanych zasobów i podstawę do stworzenia długoterminowych planów ich ochrony, a także do podjęcia szybkich działań zabezpieczających najcenniejsze zidentyfikowane elementy i ich siedliska.
Aleje starych drzew liściastych, najczęściej klonów, jesionów, lip i brzóz stanowią obiekty o bardzo ważnej roli biocenotycznej w kulturowym krajobrazie rolniczym Warmii i Mazur. Są one ostoją bioróżnorodności, miejscem życia i rozrodu bardzo wielu organizmów, m.in. ptaków, bezkręgowców z różnych grup (owadów, pajęczaków, drobnych ślimaków), saprotroficznych grzybów, a także żyjących na powierzchni kory drzew, samożywnych glonów, mchów i grzybów zlichenizowanych, czyli porostów. Ta ostatnia grupa jest szeroko znana ze względu na swoje walory bioindykacjne, wykorzystywane zwłaszcza w monitorowaniu stanu zanieczyszczenia powietrza.
Znaczenie alei przydrożnych
Szpalery drzew rosnące wzdłuż szlaków komunikacyjnych o niskim natężeniu ruchu charakteryzują się specyficzną biotą (zestawem gatunków) porostów, które wymagają silnego oświetlenia oraz wysokiego pH kory i jednocześnie nie tolerują nawet stosunkowo niskich stężeń toksycznych substancji, pochodzących ze spalin samochodowych. Ich obecność potwierdza czystość atmosfery i świadczy o dobrych warunkach bioekologicznych życia ludzi. Dotyczy to m.in. licznie występujących w badanych alejach przedstawicieli rodzaju odnożyca (Ramalina), szczególnie odnożycy jesionowej (R. fraxinea) i kępkowej (R. fastigiata) oraz równie rozpowszechnionych w okolicy Jonkowa takich gatunków, jak: mąklik otrębiasty (Pseudevernia furfuracea), mąkla tarniowa (Evernia prunastri) i innych rzadszych, np. szarzynki skórzastej (Parmelina tiliacea), wabnicy kielichowatej (Pleurosticta acetabulum) i obrostnicy rzęsowatej (Anaptychia ciliaris).
Większość z gatunków wskaźnikowych charakteryzuje się wysokim stopniem zagrożenia w Polsce i z tego powodu umieszczono je na Czerwonej Liście porostów Polski (Cieśliński i in. 2006) oraz wśród taksonów prawnie chronionych (Rozp. Min. Środ. z 2004 r., w sprawie ochrony grzybów..). Skażenie powietrza w rejonach przemysłowych Polski południowej i zachodniej, najsilniejsze w latach 60-80-tych ubiegłego stulecia doprowadziły niemal do ich całkowitego wymarcia na tych terenach. Z kolei, w Polsce Środkowej stanowiska wielu gatunków związanych z drzewami przydrożnymi zniknęły wraz z modernizacją sieci komunikacyjnej. Na obszarze północno-wschodniej Polski, zwłaszcza Warmii i Mazur ginące wskutek antropopresji gatunki porostów mają szanse przetrwać, w zachowanych, pięknych krajobrazowo i bardzo cennych przyrodniczo alejach drzew. Występowanie wyspecjalizowanych porostów wskazuje również na dobre warunki bytowania innych rzadkich organizmów z innych grup, np. niektórych mchów i owadów.
Ochrona alei przydrożnych
Ze względu na niewielki ruch samochodowy nie wszystkie lokalne drogi obsadzone starymi drzewami, muszą być modernizowane. W trosce o nasze dziedzictwo przyrodnicze, należy część z nich pozostawić, uznając w takim przypadku ochronę bioróżorodności za cel nadrzędny. Do takich działań zobowiązuje Polskę parafowanie Konwencji z Rio de Janeiro.
Przepisy nakazujące ochronę stanowisk gatunków chronionych i zagrożonych, wystepujących między innymi w alejach przydrożnych zawiera art. 60 ust. 1 i ust. 2 Ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2004 r. Nr 92, poz. 880 z późn. zm.tekst jednolity na 1.08.2005, z uwzgl. zmian wniesionych ustawami zm. Prawo Ochrony Środowiska z 18.05.2005 i Prawo Wodne z 3.06.2005), w brzmieniu:
Art. 60.
1. Organy ochrony przyrody podejmują działania w celu ratowania zagrożonych wyginięciem gatunków roślin, zwierząt i grzybów objętych ochroną gatunkową, polegające na przenoszeniu tych gatunków do innych miejsc, eliminowaniu przyczyn ich zagrożenia, podejmowaniu ochrony ex situ oraz tworzeniu warunków do ich rozmnażania.
2. Jeżeli stwierdzone lub przewidywane zmiany w środowisku zagrażają lub mogą zagrażać roślinom, zwierzętom lub grzybom objętych ochroną gatunkową, wojewoda, a na obszarach morskich minister właściwy do spraw środowiska, jest obowiązany, po zasięgnięciu opinii właściwej wojewódzkiej rady ochrony przyrody oraz zarządcy lub właściciela terenu, podjąć działania w celu zapewnienia trwałego zachowania gatunku, jego siedliska lub ostoi, eliminowania przyczyn powstawania zagrożeń oraz poprawy stanu ochrony jego siedliska lub ostoi.
Aleje o najwyższych walorach
Wiele odcinków dróg w granicach gminy Jonkowo, stanowi aleje starych, najczęściej około 80-00-letnich drzew liściastych, których kora jest siedliskiem dużej grupy porostów„specjalnej troski”, tj. chronionych i ginących w Polsce, wymagających podjęcia działań ochronnych, w sytuacji kiedy pojawiają się czynniki zagrażające. Planowane w okolicy miejscowości Jonkowo wycinanie drzew dla celów modernizacji szlaków komunikacyjnych spowoduje utratę siedlisk tych gatunków, w związku z tym proponuję do ochrony nastepujące, najcenniejsze fragmenty badanych szpalerów i wyłączenia ich z projektowanego zainwestowania.
1.Jonkowo – Węgajty – aleja brzozowa;
2.Wołowno –Szałstry – aleja jesionowa, z pojedynczymi brzozami;
3.Stękiny –Wołowno – aleja jesionowa, nieliczne klony, lipy (przynajmniej fragment w okolicy Stękin koło tartaku);
4.Wołowno – Pelnik – aleja jesionów i klonów (fragment w terenie otwartym, przed lasem);
5.Gamerki Wlk. – Stare Kawkowo – na odcinku alei klonowej (bez fragmentu z lipami w okolicy stacji PKP i bez kolejnego fragmentu z brzozami w otoczeniu lasu);
6.Stare Kawkowo – Nowe Kawkowo – aleja klonowa, nieliczne lipy, jesiony;,
7.Nowe Kawkowo – Pupki – aleja klonowa, nieliczne lipy, pojedyncze brzozy, dęby;
Na wszystkich wymienionych odcinkach dróg, oprócz stanowiska 1, gdzie na naturalnie kwaśnej korze brzóz rosło mniej gatunków, porosty chronione i zagrożone występowały w podobny sposób. Zanotowane taksony przedstawiono w tabeli – w załączniku nr 2. Pogrubioną czcionką zaznaczono gatunki chronione i zagrożone występujące masowo lub bardzo licznie, kolorem żółtym podświetlono nazwy najcenniejszych taksonów, rzadkich w badanych alejach. Na szczególną uwagę zasługuje również fakt wystąpienia z owocnikami, zwykle sterylnej tarczownicy bruzdkowanej (Parmelia sulcata), co świadczy o wyjątkowo korzystnych warunkach dla tego porostu - w alei klonowej Gamerki Wlk. – Stare Kawkowo. Ewenementem jest zanotowanie na tym samym stanowisku Opegrapha varia, skorupiastego porostu rosnącego niemal wyłącznie w zbiorowiskach lasów liściastych.
Duża grupa porostów wskaźnikowych i wysoka liczebność populacji niektórych z nich nich, mogą stanowić podstawę do powołania pomników przyrody w formie alei drzew przydrożnych. Zabiegi gospodarcze w tak utworzonych obiektach powinny uwzględniać jedynie niezbędne prace pielęgnacyjne, takie jak, usuwanie suchych, obumarłych konarów od strony drogi i w przypadku lip – wycinanie odrośli korzeniowych.
Proponowane działania, jeśli zostaną wprowadzone, ochronią nie tylko cenne porosty, ale także przyczynią się do skutecznej ochrony bioróżnorodności innych organizmów w rolniczym krajobrazie gminy Jonkowo. Wpłyną również na zachowanie walorów krajobrazowych, ważnych dla jakości życia miejscowej społeczności oraz będą sprzyjać atrakcyjności obszaru dla turstyki, zwłaszcza rowerowej (np. w obrębie fragmentu szlaku rowerowego Olsztyn – Morąg na odcinku Jonkowo – Pupki – Nowe Kawkowo – Stare Kawkowo – Gamerki Wlk.).
Piśmiennictwo:
Andrzejewski R. & Weigle A. (red.). 2003. Różnorodność biologiczna Polski. Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, Warszawa.
Cieśliński S., Czyżewska K. & Fabiszewski J. 2006. Red list of the lichens in Poland. In: Z. Mirek, K. Zarzycki, W. Wojewoda & Z. Szeląg (red.), Red list of plants and fungi in Poland, pp. 72–89. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną (Dz. U. Nr 168, poz. 1765).
Załącznik nr 2
dr Anna Zalewska Olsztyn, 26.02. 2010 r.
Katedra Botaniki i Ochrony Przyrody
Uniwersytet Warmińsko Mazurski
pl. Łodzki 1, 10-727 Olsztyn
Waloryzacja lichenologiczna wybranych fragmentów alei drzew przydrożnych
na terenie gminy Jonkowo – lista gatunków
Lp.
Gatunek
Status
ochronny
Czerwona Lista
Polska
1.
Amandinea punctata
-
-
2.
Anaptychia ciliaris
Ch
EN
3.
Buellia griseovirens
-
-
4.
Candelaria concolor
-
-
5.
Candelariella reflexa
-
-
6.
Candelariella xanthostigma
-
-
7.
Evernia prunastri
Ch cz
NT
8.
Cladonia fimbriata
-
-
9.
Cladonia macilenta
-
-
10.
Cladonia ochrochlora
-
-
11.
Hypocenomyce scalaris
-
-
12.
Hypogymnia physodes
-
-
13.
Hypogymnia tubulosa
Ch
NT
14.
Lecanora argentata
-
-
15.
Lecanora carpinea
-
-
16.
Lecanora chlarotera
-
-
17.
Lecanora conizaeoides
-
-
18.
Lecanora dispersa
-
-
19.
Lecanora expallens
-
-
20.
Lecanora hageni
-
-
21.
Lecidella elaeochroma
-
-
22.
Lepraria sp
-
-
23.
Melanelixia subaurifera
Ch
-
24.
Melanohalea exasperatula
Ch
-
Lp.
Gatunek
Status
ochronny
Czerwona Lista
Polska
25.
Opegrapha varia
-
NT
26.
Parmelia sulcata
-
-
27.
Parmelina tiliacea
Ch
VU
28.
Parmeliopsis ambigua
Ch
-
29.
Pertusaria amara
-
-
30.
Pertusaria albescens
-
-
31.
Phaeophyscia orbicularis
-
-
32.
Phlyctis argena
33.
Physcia adscendens
-
-
34.
Physcia tenella
-
-
35.
Physconia enteroxantha
-
-
36.
Physconia perisidiosa
-
EN
37.
Placynthiella icmalea
-
-
38.
Pleurosticta acetabulum
Ch
EN
39.
Pseudevernia furfuracea
Ch
-
40.
Ramalina farinacea
Ch
VU
41.
Ramalina fastigiata
Ch
EN
42.
Ramalina fraxinea
Ch
EN
43.
Ramalina pollinaria
Ch
VU
44.
Strangospora pinicola
-
LC
45.
Xanthoria candellaria
-
-
46.
Xanthoria parietina
-
-
47.
Xanthoria polycarpa
-
-
RAZEM
12
12
|